Ikkje husbåt, men båthus

Dette er briggen "Norden" av Haugesund:

Nei, dette er eit hus, seier du.

Ja, det er haifiskar Jörunder Jónsson sitt hus som han bygde i 1885,

etter han hadde kjøpt restene av "Norden" på auksjon i Akureyri.  Faktisk det første tømmerhuset på øya der han bodde. Elles hadde folket der hus som liknar denne kyrkja som framleis er i bruk:

Slik såg skuta ut då ho drog nordover til Island sommaren 1884.

Då eg besøkte Island i fjor, møtte eg guiden i museet i huset til Jörunder Jónsson, 

og då me sat og snakka om stormen 11.september, sa ho plutseleg:

- Ja, dette huset er bygd av ein brigg frå Haugesund.

Eg såg meg rundt, kjende på tømmeret og såg merke i taket. Eg var inne i briggen!

Det finnest mange restaurerte skuter frå1800-talet som me kan gå ombord i. 

Men no var eg omgitt av originalmaterialer frå "Norden".

Plutseleg rykka histora mange steg nærare meg. 

Og eg blei endå meir motivert til å få gitt ut den historiske romanen om stormen som hadde herja i fjorden for lenge sidan som så få kjenner til. 

Resten av historia finn du i boka  Alt vel.

Om håkjerringa kunne snakka

Kanskje sumde ho omkring rundt om i Eyjafjórður på Island som ei ung håfrøken då nordmennene var der rundt 1880, ho som no er ei diger håkjerring på nærare sju meter? Og om ho gjorde det, og om eg kunne få slå av ein prat med henne; kva hadde ho då fortalt om hendingane 11.september 1884, då store deler av den norske fiskeflåten blei slengd på land i ein orkanaktig storm så hundrevis av fiskarar blei skutelause?

Avisene frå Island og Norge som kom ut i 1884, fortel ein del. (Stor takk til timarit.is og nb.no som gjer avisene tilgjengelege!) Men dei var ikkje så rause med spaltemetrane på den tida, så me får berre vita det aller nødvendigaste for å forstå kva som hende, og knapt nok det. 

Litt hjelp får me av manns minne når ikkje håkjerringa kan hjelpa oss. For 30 år sidan laga Magne Misje eit radioprogram for NRK som handla om stormen i Eyjafjórður i 1884. Han intervjuar ein eldre islending som fortel at far hans kom til verda den stormnatta. Farfaren blei nærare 100 år, og han hadde fortalt mykje om Nordmannastormen11.september. Eg sit med opptaket i dag, og vips, så er eg fleire generasjonar nærare hendingane. Det gir meg ganske sikker informasjon som eg har brukt i boka "Alt vel" som kjem ut i desse dagar.

Men no har eg spora av, for det var håkjerringa eg skulle dvela ved. For at det var håkjerring på Island på denne tida, er det ingen tvil om. Fleire av dei som fiska håkjerring lånte nemleg ut skipa sine til nokre sildefiskarer dei vekene nordmennene var i fjorden. Og på Island fortel dei framleis om dei store håfiskarane: Jörunder Jónsson var ein av dei. I "Alt vel" er denne episoden skriven inn i handlinga:

«No, du er ikkje ute etter håkjerring for tida?» Ådne visste at karen dreiv dette fisket og hadde tent gode pengar.

«Jo, det er håkjerringa som gir mat på bordet heime hos meg. Eller haien, som me seier. Me får god pris for olja,» svarde han. Men desse månadene de er her for å fiska sild, har eg sikraste inntekta ved å leiga ut skipet mitt som losji til dykk. Så det er bra at de kjem og skaper liv i fjorden her».

«Men de har no driftige folk her på øya, har eg høyrt,» sa Ådne. Eg kom i snakk med Jörunder Jónsson for ei veke sidan. Og han hadde både mange jern i elden og flust med planar for framtida.»

«Ja, han Jörunder, ja. Han får gjort det han har sett seg føre.»

«Han driv karane sine hardt, høyrer eg. Er det ikkje så?» Ådne såg spørjande på Geir.

«Du har høyrt gjete det store haifisket, forstår eg.» Geir kika bor på Ådne, strauk seg over skjegget og sette seg til rettes, klar til å fortelja. «Det er ikkje mange som er som Jörunder. Det har du rett i. På det jamne driv han godt og gir mannskapet gode arbeidsdagar. Men når det røyner på, krev han alt av karane sine. Som då han kom over ein heil stim med hai. Dei fekk om bord den eine haien etter den andre. Og den eine større enn den andre.» Geir reiste seg frå tua han sat på og viste korleis dei halte og drog. «Den største var nesten seks meter lang, fortel dei. Karane blei sjølvsagt slitne, men med slik fangst kom det ikkje på tale å gi seg. Fleire av mennene la seg ned på dekk og kunne ikkje lea ein finger, så trøytte var dei til slutt.» Geir bøygde seg framover, let armane hengja nesten ned i bakken, før han retta seg opp med eit rykk og heldt fram med å fortelja: «Men Jörunder visste råd. Han reiste dei opp att etter kvart som dei la seg ned. Då dei likevel la seg, fann han fram hangikjøt til dei. Og så helte han i dei brennevin. Gjekk frå den eine til den andre, klappa dei på skuldra og sa: «Opp igjen, guten min! Held ut litt til, son!» 

..........................

Kva veit me meir om håkjerringa?
Nyare undersøkingar viser ein estimert alder for dei eldste håkjerringene på 392 år (med en usikkerhet på ± 120 år). Dette viser at håkjerringa er det lengstlevande virveldyret me kjenner.Håkjerringa er ein storvokst hai i håkjerringfamilien. Den kan bli over sju meter lang og kan vega over eitt tonn, sjølv om dette er sjelden. Håkjerringa er den haiarten som finnest lengst mot nord, den er observert på 2200 meters dyp, men er vanlegast å finna mellom 200 og 600 meters dyp. (stor noresk leksikon)

Dei som vil bli betre kjend med håkjerringa, kan lesa den briljante Havboka til Morten A Strøksnes, 
eller  Kunsten å fange en kjempehai fra en gummibåt på et stort hav gjennom fire årstider, som undertittelen heiter.

Bildet er henta frå artikkelen: Vil ha haier på Polaris

Boka "Alt vel" er til sals i mellom anna hos Haugen bok

11.september, ikkje i 2001, men i 1884.

Det skjedde 11.september. Ja, det gjorde faktisk det. Eg måtte sjå nærare etter. Hadde eg lese feil? Største orkanen i manns minne på Island 11.september 1884. Jo, det stemte.
Og dette hadde eg planar om å skriva bok om, ein historisk roman som skulle skildra døgnet med den sjeldne orkanen som øydela så mykje og som tok liv i løpet av få timar.
Først tenkte eg at måtte endra datoen. Det kunne jo sjå spekulativt ut, då det å bruka datoen i seg sjølv gir assosiasjonar til dramatiske hendingar.
Men det ville vera historieforfalsking å ikkje ta det med. Og for den som vil leita i islandske og norske aviser frå 1884, er det fint å ha rett dato. Avisene kan nemleg lesast på islandske timarit.is og det norske nasjonalbiblioteket, nb.no, sine databasar. Eit flott tilbod og eit fantastisk kjeldetilfang for oss som grev oss tilbake i tida.
Orkanen 11.september er den historiske hendinga romanen "Alt vel" er bygd opp om. Eg gler meg til å presentera boka i november.

Ei stor, lita og annleis bok om Bergen

Ein -  to - tre, og eg har hatt ei historisk reise med Fløibanen i Bergen. Og ikkje berre Fløibanen. Eg har lært meir om byen, jernbanen, næringslivet, byutviklinga og nokre store menn som har sett spor etter seg til glede for andre enn på lenge.
Og eg har lært meir om tradisjon og kulturhistorie. Og ikkje minst, sjølvsagt, som tittelbladet seier: Eg har lært mykje om Fløibanen.

Boka er berre 12 cm høg, men bokstavane står i lange rekker, fordelt på små blad, slik at alle orkar lesa. Og orkar ein ikkje lesa, kan ein sjå på alle dei flotte fotografia og illustrasjonane.

Boka har undertittelen: ".. og om erobringen av byfjellene som turområde". Vedlagt ligg det/heng det også eit kart over byfjella, så ingen skal kunne orska seg for ikkje å ta ein tur i mangel på kart.

Mange sitat gir oss eit innblikk som både informerer og forbløffer. Kven skulle tru at Turistforeningen, anno 1890, står bak denne oppmodinga:

Men gjør rett i at putte lidt skiver og en halv øl i lommen, hvis man da ikke foretrækker at fylde på med litt saft paa en flaske selters. Glem endelig ikke tobak, helst en snadde. Thi du ved ikke, hva tobak er for en himmelsk nydelse, før du er i fjellet og ligger i mosen bag en lun sten. Og vær ikke ængstelig for at tage en liden lur der oppe."

Det er Lasse Berntzen som deler ut av sin kjærleik til Bergen, kunsten og historia i den vesle boka som kjem ut på Pale forlag og har tittelen:
En historisk reise med Fløibanen i Bergen og om erobringen av byfjellene som turområde.

Eg tilrår boka på det varmaste -
til eiga glede eller som gåve til ein som har alt.

Alt kjem så nær

Det starta med ei ukjend historie om ein mann eg knapt hadde høyrt namnet på. Så, mens livet og historie blir nøsta opp, dukker stader og namn opp som er svært så nære. 
Eg sit i stova og skriv. Kiker ut vindauget og ser bort til Toftevågen. Eg har flytta hit etter at side 150 i boka blei skrive, der det handla om bonden Andersen Lande på Halsnøy og Anne Mortensdotter på nedre Tofte.
For nokre dagar sidan hadde eg gleda av å vera middagsgjest i eit flott gardshus på Halsnøy som ikkje ein gong var nytt då Skou var i området.

Alt kjem så nær!

Dei siste åra er Postvegen opprusta så ein no kan fylgja vegen frå Utåker til Husnes. Og den passerer stovedøra. Når Skou skulle frå Skudenes og innover Hardanger på sine siste turar som kramkar, gjekk han truleg på denne vegen. 100 meter frå der eg sit no.

Alt kjem så nær!

Før han tok fatt på kramkar-reisa, var han innom Hilleslands bokhandel og fekk med likt og ulikt i kramkassa som han skulle selja undervegs. Då eg skreiv boka visste eg ikkje kva type varer han hadde med seg. Nyleg fortale Hans Magnus Hillesland at faren hadde sagt at Skou kom på bokhandelen og henta varer. Varene blei sirleg noterte i ei bok, så han kunne gjera opp for seg då han kom tilbake.

Alt kjem så nær!

Ein nær slektning av Skou fekk fosterforeldre på Sunde; Haktorsen. Og eg som trudde familiehistoria handla om Rogaland. Det er nokre få kilometer herifrå til Sunde.

Alt kjem så nær!

Boka er lesen av mange etterkommarar av Skou. Tilbakemeldingar kjem inn. Og mange takkar for boka. Kjenslene er blanda. Slektskapet med Skou har ikkje alltid vore lett å vedstå seg. Den yngste generasjonen takkar varmt og seier at dei vil ta til seg det eg har skrive: At dei har grunn til å vera stolte over å vera etterkommarar etter Martin Johan Mathiassen Skou!

Alt kjem så nær!

Kan og skal fordommar forklarast vekk i historiefortellinga?

Det er ingen tvil om at det var fordommar mot taterane/omstreiferane på Skou si tid. Dei blei behandla som gruppe meir enn enkeltpersonar. Desse fordommane leid folket under og gjorde det også nesten umuleg for enkeltpersonar å leggja om livsstilen om dei så måtte ønskja det. Når eg skulle skildra kampen til Skou, kampen mot seg sjøl, sine eigne og samfunnet rundt seg, var desse fordommane ein del av forklaringa. Ville det då vera naturleg at eg via mykje plass til å diskutera kva som var fordommar og kva som kunne hevdast å vera sanninga om taterane, når livet til Skou blei prega av fordommane slik dei var?

Eg arbeider no med ein liten artikkel som drøftar dette spørsmålet, og vil gjerne ha innspel.

Når eg skreiv boka "Garborg og Skou - forskjell på folk?" var eg svært tydeleg på at dette er fortellinga om personen Skou, ikkje om taterane som gruppe. Håpet var at haldninga mi:, at alle menneske er like mykje verd, ville skina gjennom i teksten, slik at fordommar i dag på den måten ville koma fram og bli avslørte. Eg valde å ikkje drøfta,  men fortelja. På første side og på omslaget tok eg med sitatet frå siste brevet fra Garborg til Skou: "Det var gjennom kjennskapen med deg eg kom etter at det i grunn er mykje "mindre skil på folk" enn me trur?"

Kan det fungera?

Kva har Ibsens Brand med Skou å gjera?

Kronikk, Vårt land 14.01.2015

Verdidebatt 12.1.2015:

Brand, ikkje berre ein religiøs fanatikar.
Marit Elisebet Totland

Når Det Norske Teater presenterer Ibsendramaet om Brand samstundes som religiøs fanatisme og terrorisme slår mot oss i nyhetsbiletet, er det lett å tolka Brand som ein religiøs fanatikar. Leitar me fram samtida og situasjonen til Ibsen då han skapte Brand på 1860-talet, synest det som om dette berre er ei av fleire naturlege tolkingar. Kan henda det er Bøygen, som dukkar opp i Ibsens påfølgjande, som er den eigentlege motsatsen til Brand: Han som går utanom.

Brand var prest, og han strevde med å gjera det han trudde var oppgåva hans, utan tanke på konsekvens for seg og sine. Men at han er prest er ikkje det vesentlege, skriv Ibsen i eit brev like etter utgjevinga»: «Brand» er bleven mistydet, i al Fald overfor min Intension . . . Mistydningen har åbenbart sin Rod i, at Brand er Prest, og at Problemet er lagt i det Religiøse. Jeg skulde været Mand for at gjøre den samme Syllogismus lige så godt om en Billedhugger eller om en Politiker som om en Prest. Jeg kunde fået den samme Frigjørelse for Stemningen, …"

Det er det absolutte kravet til å gjera noko fullt og heilt, Ibsen er oppteken av. Og det er ikkje snakk om å realisera seg sjølv, slik me tenkjer i dag, å følja eigen motivasjon og bruka evnene sine. For Ibsen dreidde det seg om å utføra det ein trudde var rett, men kanskje ikkje var særleg motivert for fordi det hadde sin pris, både når det gjaldt konsekvens og innsats.

Manuset til Brand blei send frå Roma. Der hadde Ibsen vore ei tid, - litt motlaus og kraftlaus, utan store litterære suksessar bak seg. Mens han var i Roma hadde han kontakt med Christoffer Bruun. Og om religiøs fanatisme er den mest nærliggande tolkinga i dag, kan møtet med Bruun gi ein nøkkel til å forstå Ibsen utifrå si eiga tid.

Bruun har hengt over skuldra mi dei siste ti åra mens eg har arbeidd med å fa tak livet til Martin Johan Mathiassen Skou og barndomsvenen Garborg. Livet til Skou var eit stort drama, og det blei snart klart at vendepunktet i dette dramaet kom etter at Skou hadde hatt ein samtale med nettopp Christoffer Bruun. Mens han levde som omstreifar med familien sin, gav Bruun han mot til å bryta opp frå dette livet og bli bufast.  Skou skulle bli redningsmannen for omstreifarfolket. Ved å fortelja livshistoria si skulle han få øvrigheta i tale. Han skulle også røpa omstreifarfolket sine seder og skikkar, noko som var forbunde med stor fare. Men Bruun var mannen som fekk Skou til å setja målet for innsatsen over risikoen. Konsekvensen var at hans eigne stod han etter livet i periodar. (Meir om dette i boka: «Garborg og Skou – forskjell på folk?»)

Bruun blir skildra som ein stillfarande mann. Men bodskapen var sylskarp: han utfordra alle til å halda fram sanninga, sanninga om seg sjøl og samtida: «Et menneske dør den åndelige død når han sier idealet farvel. Han synker henimot sin moralske oppløsning.» 

Ibsen såg i Bruun ein mann som ikkje svikta sine ideal. Mens han sjølv drog til Roma då han kunne ha gått i krigen, stilte Bruun frivillig i den danske hæren. Han stilte i frontlinja med eit svært godt norsk gevær, så godt at befalet bad han skjerpa seg fordi han «irriterte fienden» og dei andre soldatane kunne ikkje følgja han når han gjekk til åtak, uredd som han var. Ibsen hadde rast mot nordmennene som svikta sine danske brør. Ibsen forsvarte seg med at det var hans oppgåve å skriva om nordmennene si plikt. Då svarte Bruun: «Takk skal De ha! De skal synge om det vi skal gjøre».

I første utgåva av «Brand» er Bruun lett å kjenna att som hovudpersonen Brand; ein mann som krev alt, men som også har eit varmt hjarte. I den endelege dramaet møter me ein Brand som har lausrive seg frå personen Bruun og som stort sett berre har det harde og stive sinnelaget att; viljen til å stå løpet ut, utan tanke på konsekvensar.

Svein Tindberg tolkar «Brand» for oss i 2015. Det er naturleg at han flyttar ekstremisme inn på scenen og Ibsen ut til folket. Men med kjennskapen til Bruun og Ibsen si samtid, kan bodskapen bli breiare. Då kjem Brand inn i eit større rom, eit rom der du og eg er, ikkje berre unntaksmenneska.

Dette er visetone. No går eg!

Salmer har ikke alltid vært sunget slik vi hører dem på TV disse dagene. På midten av 1800-tallet var det andre takter. Slik var det da Garborg og Skou vokste opp (utdrag fra boka):

Mange hadde en inngrodd mistro til alt nytt. En av de første søndagene Vellesen var klokker i Time, hadde han med seg en annen seminarist. De to unge herrene tok godt i under salmesangen, og da de kom til “Lover den Herre”, stemte de i med en nye melodi de hadde lært. Da reiste en mann seg nede i kirken, tok den gamle, grå hatten sin og sa så høyt at nesten alle hørte det: “Dette er visetone. No går eg”.

Det var ikke bare nye salmemelodier læreren hadde med til bygda. Også ny og truende kunnskap gikk han god for. Foreldregenerasjonen hadde saktens hørt forskjellig de også, men det var langt fram til at de godtok de nye sannhetene. De hadde hørt at jorda var rund, men det var ikke lett å forstå slikt. Den så jo unektelig svært så flat ut. Og Ivar Hognestad, bror til Maulands farfar, som var en vel ansett mann, satte ord på det mange tenkte. Han hadde god tro på mye av det nye som kom, men dette med at jorda skulle være rund, var å ta for hardt i. “At jordi skulle velte seg rundt? Nei, då laut alt vatnet renna or brunnane om nettene”, mente han.

En ny verden åpnet seg for lærerlærlingene. Her fikk de nye fag, blant annet “modersmaal”, som Velle skildra som “et blødt, klangfuldt sprog, slik som det lyder ved Øresund”. Dessuten fikk de grammatikk, historie, og geografi. Når det gjaldt pedagogikk, var Vellesen selv et godt forbilde. Gjennom undervisningen opplevde guttene hvordan en skoletime kunne og burde være.

Mange lærere vegret seg mot å ta i bruk nye metoder eller nye lærebøker. Men Vellesen tok i bruk den omstridte leseboka til P. A. Jensen straks den kom ut, boka som førte til debatt landet over fordi den var for verdslig. Overgangen fra Bibel og katekisme til skjønnlitteratur ble for mye for mange.

Det kan synes merkelig at ei lesebok skulle få i gang en nasjonal debatt. De fleste så jo at barna etter hvert trengte en allsidig opplæring, med plass til mer praktiske fag og kunnskap om den store verden. I den sammenheng er stoffet i den nye læreboka uskyldig, sett med dagens øyne. Men debatten om boka var speilbilde av et samfunn i forandring. Og det var helst mangel på en kristelig vinkling som var problemet: Det var ikke lenger “baaret og gjennomtrengt af den Christelige Aand”.

Den vinteren Arne Garborg og Sven Aarrestad bodde hos onkelen til Sven, farbror Time, mens de gikk på friskolen, prøvde de å overbevise han om at den nye leseboka ikke var så verst. Farbroren holdt seg til Lura-sekten, ei sekt som stod flokken etter Knud Spødervold, de sterktroende nær. Til hjelp for å finne den rette lære hadde de Spødevolds bok Naadens Husholdning, også kalt Knudabogjå.

Guttene leste om Øyvind og bukken fra Ein glad gut. Det mente guttene måtte berolige den engstelige farbroren. Men farbror Time hadde svaret klart. Han forklarte at en bukk ikke kunne komme inn i himmelrike, så det var like galt som alt det andre de hadde diktet i hop i denne boka. Bedre gikk det ikke da læreren selv stakk innom for å snakke om den nye læreboka. Han leste Ungbirken av Jørgen Moe. I denne teksten kunne ikke farbror Time finne noe som var galt, men det gale var at det stod sammen med alt det andre som var verdslig og ugudelig. Og det var akkurat slik denne verdens gud ville ha det, for da ble det lettere å forføre de enfoldige. “Eitt var fornødent, og det var det borni skulde læra i skulen – ikkje eventyr og fablar og dikt og sovori hendisløysa”.

Det skulle vise seg at flere delte de konservative holdningene til farbror Time. For Arne Garborg var ikke dette nye toner. Han var vant til å høre at alt som var nytt var ugudelig og ubrukelig. Han hadde en opplevelse fra en julefest i friskt minne. Læreren hadde lært dem å synge flerstemt. Skolebarna framførte julesangene for foreldrene på festen. Dette gjorde inntrykk, også på faren, Eyvind Garborg. Han innrømte at han syntes det var fint, men tok seg i det etterpå: “Ja, berre no Vårherre au kan lika alle dei krusedullar me set på det. Det er ikkje for å frygda øyra vårt, men for å prisa skaparen at me skal syngja”.

---

[i]                       Åge Holter, Det store spranget, Kirke-skole-stat